AVLIYOLAR – HAQIQAT VA FAZILAT JILOLARI

Avliyolar haqida köp eşitamiz, ularning hayoti bilan qiziqamiz. Biroq, har birimizning könglimizda bir savol tuğiladi: Avliyolar özi kim? Ular haqida aniq manbalar kam bölsa-da, haqiqiy avliyoning qiyofasi Qur’on va Sunnat orqali bizga namoyon böladi.
Ilohiy döstlik: qörquv va qayğudan ozod qalblar.
Qur’oni Karimda Alloh taolo marhamat qiladi:
”Şubhasiz, Allohning döstlariga (avliyolarga) qörquv yöq va ular xafa ham bölmaydilar. Iymon keltirgan va solih bölganlarga bu dunyoda ham, oxiratda ham xuşxabar bor. Allohning sözlarida özgariş yöq. Mana şu buyuk yutuqdir” (Yunus surasi: 62-64 oyatlar).
Tafsiri: Allohning döstlari oxiratda azobdan qörqmaydilar va dunyoviy lazzatlardan mahrum bölganlari uçun zarraça qayğurmaydilar. Ularning asosiy xususiyati – Allohga çeksiz iymon keltiriş, Uning Payğambariga va ilohiy amrlarga sözsiz ergaşişdir. Bu zotlar gunohlardan poklanib, Allohdan qörqqanlari uçun ham, ikki dunyo saodatining xuşxabari bilan siylanganlar.
Birinçi xususiyat: Istiqomat.
Avliyolarning eng yuksak belgisi – Istiqomat, ya’ni Alloh belgilagan amrlarga muvofiq hayot keçiriş va itoatda sobit turişdir.
Alloh taolo Özining muqaddas kitobida aytadi:
“Albatta, ‘Bizning Rabbimiz Allohdir’, deb, söngra töğri bölganlarga (istiqomada turganlarga) fariştalar tuşib: ‘Qörqmanglar va xafa bölmanglar, sizga va’da qilingan jannat xuşxabarini qabul qilinglar’, deydilar”.
Ilohiy muhabbatning nuri.
Umar ibn Xattobdan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh (s.a.v.) şunday marhamat qilganlar: “Allohning şunday bandalari borki, ular na payğambar va na şahid böladilar, lekin şahidlar va payğambarlar ularga Alloh tomonidan berilgan mavqe uçun hasad (havas) qiladilar”.
Sahobalar hayrat bilan ularning kimligini söraganlarida, Payğambarimiz (s.a.v.): “Ular Alloh yölida bir-birlarini sevadiganlardir; ularning örtasida na qarindoşlik va na moliyaviy manfaat bor. Allohga qasamki, ularning yuzlarida nur bor va ular yuksak darajalardadirlar. Odamlar qörqqanida ular qörqmaydilar, odamlar qayğuga botganida ular xafa bölmaydilar”, deb javob berdilar.
Bağrikenglik va keçirimli böliş.
Avliyo insonlar qalbi ummondek keng, keçirimli bölişadi. Qur’oni Karimdagi “Keçirimlilik taqvoga yaqinroqdir” (Baqara surasi, 237-oyat) tamoyili ularning hayot yölidir.
• Qalb pokligi: Keçirimlilik qalbni nafrat va qasos ötidan tozalaydi.
• Iymon quvvati: Inson qasos olişga qodir böla turib keçira olsa, bu uning irodasi yuksakligidan dalolatdir.
• Kamtarinlik: Keçiriş insonni Alloh huzurida yuksaltiradi va payğambarlarning xulqi bilan ziynatlaydi
Sukut – tilning qalqoni va qalb oromgohi.
Avliyo sifat insonlarning eng muhim fazilatlaridan biri – oğir vaziyatlarda sukut saqlaşdir. Sukutning foydalari beqiyos:
- Sukunat – tilni gunohlardan, ğiybatdan va janjallardan asraydigan qalqondir.
- Tafakkur – sukut saqlagan insonning içki dunyosi boyib, farosati kuçayadi.
- Ibodat – bu qiyinçiliksiz ado etiladigan ibodat bölib, niyatni tozalaydi va zikrga şaroit yaratadi.
- Ruh quvvati – sukut ruhan baquvvatlik belgisi bölib, ğazabni nazorat qilişga yordam beradi va qalbni Parvardigorga yaqinlaştiradi.
Taqvo: Hazrati Ali (r.a.) ta’rifi:
Möminlar amiri Ali ibn Abi Tolib (r.a.) taqvoning asl mohiyatini tört kalimada jamlaganlar:
• Allohdan qörqiş: Maxfiy va oşkora holatlarda ham Uni his etiş.
• Vahiyga amal qiliş: Qur’on va Sunnat körsatmalarini hayotga tatbiq etiş.
• Ozga qanoat qiliş: Dunyo matohlariga hirs qöymaslik, oçközlikdan tiyiliş.
• Safar (Oxirat) kuniga tayyorgarlik: Ölimdan keyingi hayot uçun solih amallar zaxirasini jamlaş.
MANBALARDAGI ILOHIY HIKMATLAR
Avliyolarning sifatlari va taqvo haqida keltirilgan arabça matnlarning asl holati hamda ularning kengaytirilgan şarhi quyidagiçadir:
1. Keçirimli böliş haqida:
«Ва афв қилишингиз тақвога яқинроқдир» (Baqara surasi, 237-oyat)
و َ أَن ْ تَعْفُوا أَقْر َ بُ لِلتَّقْو َ ى
Uşbu qisqa, ammo mazmunan çeksiz oyatda Alloh taolo “Keçirişingiz taqvoga yaqinroqdir” deb marhamat qiladi. Arab tilidagi “Afv” sözi nafaqat jazolaşni tark etiş, balki qalbni ğubordan ham tozalaşni anglatadi. Avliyolar bu oyatni hayotlariga şior qilganlari uçun ham qalblari hamişa nurli va xotirjamdir.
2. Hazrati Ali (r.a.)ning taqvo haqidagi ta’riflari
Möminlar amiri Hazrati Ali (r.a.) taqvoning mohiyatini şunday bayon qilganlar:
قال علي بن أبي طالب رضي الله عنه: “التقوى هي الخوف من الجليل، والعمل بالتنزيل، والقناعة بالقليل، والاستعداد ليوم الرحيل”
Şarh va Izoh: Hazrati Ali (r.a.)ning bu sözlari taqvo va avliyolik darajasining tört tamal toşini belgilab beradi:
1. الخوف من الجليل (Al-xovfu minal Jaliyl): Uluğ va Buyuk bölgan Allohdan hayiqiş. Bu qörquv qörqinçdan emas, balki çeksiz hurmat va muhabbatdan tuğiladi.
2. العمل بالتنزيل (Al-amalu bit-tanziyl): Nozil qilingan vahiyga (Qur’on va Sunnatga) hayotning har bir bosqiçida amal qiliş. Bu avliyoning hayotiy dasturidir.
3. القناعة بالقليل (Al-qona’atu bil-qoliyl): Dunyo matohlarining oziga ham qanoat qiliş. Nafsni jilovlaş va boriga şukr qiliş – botiniy boylikning belgisidir.
4. الاستعداد ليوم الرحيل (Al-isti’dodu liyavmir-rahiyl): Bu dunyodan köçiş (vafot) kuniga hamişa tayyor turiş. Solih amallar bilan oxirat safariga zaxira yiğiş.
3. Möminlar amirining taqvo javhari haqidagi sözlari
Hazrati Ali (r.a.) taqvo haqida sözlaganlarida, uni qalb va tana amallarini birlaştiruvçi eng aniq ta’rif deb bilganlar:
”هذا التعريف يعتبر من أدق وأشمل تعريفات التقوى التي تجمع بين أعمال القلب، والجوارح، والاستعداد للآخرة”
(Bu ta’rif qalb amallari, tana a’zolari bilan qilinadigan amallar va oxiratga tayyorgarlikni özida jamlagan eng aniq va keng qamrovli ta’riflardan biridir.)
Taqvo haqiqati: Hazrati Ali (r.a.) hikmatlari
Avliyolar – barça amallarida taqvoni ustun qöygan zotlardir. Möminlar amiri Hazrati Ali (r.a.) taqvoning asl mohiyatini şunday ta’riflaganlar:
قال علي بن أبي طالب رضي الله عنه: “التقوى هي الخوف من الجليل،
والعمل بالتنزيل والقناعة بالقليل، والاستعداد ليوم الرحيل”
Uşbu oltin sözlarning teran ma’nosi:
Hazrati Ali (r.a.) taqvoni qalb, amal va oxirat tayyorgarligi bilan boğlab, törtta asosiy ustunga ajratganlar:
• Allohdan qörqiş (الخوف من الجليل): Buyuk Allohning qudratidan hayiqiş, Uni yaşirin va oşkora holatlarda ham kuzatib turgandek his qiliş.
• Vahiyga amal qiliş (العمل بالتنزيل): Qur’oni Karim va Payğambarimiz (s.a.v.) sunnatida kelgan har bir buyruqni hayotga tatbiq etiş.
• Oziga qanoat qiliş (القناعة بالقليل): Bu dunyo matohlariga hirs qöymaslik, Alloh bergan rizqqa rozi böliş va haromdan qat’iy tiyiliş.
• Oxiratga şaylik (الاستعداد ليوم الرحيل): Bu foniy dunyodan boqiylikka ötiş kuniga (ölimga) solih amallar bilan tayyor turiş.
Bu ta’rif islom olamidagi eng mukammal ta’riflardan biri bölib, insonning ham botinini, ham zohirini isloh qiladi.
Sayyid Kamron Jiyloniy
Turkiston sayyidlari va eşonlari xalqaro
taşkilotining mintaqaviy vakili










